Προεφηβική ηλικία: χαρακτηριστικά, συμπεριφορές και τρόποι αντιμετώπισης

    Κάπου ανάμεσα στα εννέα και τα δέκα έτη αρχίζει το τέλος της παιδικής ηλικίας και το παιδί ουσιαστικά βρίσκεται στο κατώφλι της εφηβείας, όπου εμφανίζονται οι πρώτες αλλαγές που αφορούν όχι μόνο τη βιολογία του, αλλά και την ψυχολογία του. Οι γονείς κοιμούνται ένα βράδυ με ένα ήσυχο και υπάκουο πλάσμα, και ξυπνούν αντιμέτωποι με ένα «θυμωμένο» παιδί, το οποίο, αν και στα μάτια τους είναι ακόμη μικρό, βιώνει θριαμβευτικά την αρχή της μεταμόρφωσής του. Δεκάχρονα αγόρια και κορίτσια, παρότι δεν έχουν μπει επίσημα στην εφηβεία, δοκιμάζουν τις ακραίες συναισθηματικές διακυμάνσεις των εφήβων.

    Σε αυτό το πρώιμο στάδιο της εφηβείας, που προετοιμάζει σώμα και νου για το δύσκολο ταξίδι από την παιδικότητα στην ενηλικίωση, το παιδί αποκαθηλώνει τους άλλοτε θεούς γονείς του και θεοποιεί τους φίλους του. Δοκιμάζει τα όρια και τις αντοχές των μεγάλων, και κάνει διαρκείς ασκήσεις ανεξαρτησίας. Κάθε ερώτηση της μητέρας και του πατέρα το πνίγει, και θεωρείται ωμή παρέμβαση στην ιδιωτική του ζωή (ναι, το δέκα χρονών κορίτσι σας νιώθει ότι έχει ιδιωτική ζωή). Βρίζει, πετά τα ρούχα του στο πάτωμα, μιλά λίγο και απαντά μονολεκτικά –ή και καθόλου– στις ερωτήσεις των μεγάλων.

Γιατί είναι τόσο συνηθισμένες οι συγκρούσεις στην οικογένεια, σ' αυτό το στάδιο;

• Τα παιδιά θέλουν περισσότερη ανεξαρτησία από τους γονείς αλλά οι γονείς ανησυχούν ότι τα παιδιά δεν έχουν ακόμα τη γνώση και τις ικανότητες να πάρουν μόνα τους αποφάσεις.

• Οι τεράστιες αλλαγές που συμβαίνουν στο σώμα του παιδιού μπορεί να προκαλέσουν κακοκεφιά. Ένα χαρούμενο παιδί μπορεί ξαφνικά να γίνει σκυθρωπό και να θυμώνει εύκολα.

• Τα παιδιά περνούν περισσότερο χρόνο με τους συνομήλικούς τους, απ' ότι με τους γονείς τους.

• Τα παιδιά διαπιστώνουν ότι μπορεί να διαφωνούν με τους γονείς τους. Διαμορφώνουν τα δικά τους πιστεύω και καταλαβαίνουν ποιοι είναι.

• Οι γονείς μπορεί να φοβούνται για τα παιδιά τους. Μπορεί να ανησυχούν για την ασφάλειά τους ή για την υγεία τους. Κάποιοι γονείς νιώθουν ανίσχυροι.

    Αυτοί οι λόγοι μπορεί να επιφέρουν σύγκρουση στην οικογένεια. Οι φιλίες γίνονται όλο και πιο σημαντικές σ' αυτή τη φάση, για την συναισθηματική ευημερία των παιδιών. Χρειάζονται κοινωνική υποστήριξη, ακριβώς όπως οι ενήλικες.

   Μια μεγάλη πρόκληση για τους γονείς σ' αυτό το στάδιο, είναι να διατηρήσεις την ασφάλεια του παιδιού με σεβασμό στην αυξανόμενη ανάγκη του για ανεξαρτησία.

   Τι πρέπει να κάνουν οι γονείς; Τη δουλειά τους! Όπως εύστοχα λέει και ο τίτλος του βιβλίου του ψυχαναλυτή Νίκου Σιδέρη, «Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο, γονείς θέλουν» (εκδ. Μεταίχμιο), τα παιδιά θέλουν ενήλικες που θέτουν κανόνες και τα αντιμετωπίζουν με κατανόηση, χιούμορ, αλλά και σοβαρότητα. Δηλαδή μια ήρεμη δύναμη. Οι γονείς δεν πρέπει να πανικοβάλλονται και να πέσουν στην παγίδια του γονιού-«κολλητού». Με τα παιδιά μας δεν είμαστε φίλοι, είμαστε πρωτίστως γονείς.

   Η αποδοχή είναι το «κλειδί» για να περάσουν και τα παιδιά και οι γονείς όσο πιο ανώδυνα γίνεται τη δύσκολη αυτή περίοδο. Αποδοχή όμως δεν σημαίνει ασυδοσία. Τα όρια πρέπει να τίθενται παρά τις αντιδράσεις των παιδιών, οι οποίες τη σημερινή εποχή κυριολεκτικά τρομάζουν τους γονείς και τους οδηγούν σε άτακτες υποχωρήσεις. Έτσι, βλέπουμε τους ενήλικες να παραδίδονται αμαχητί μπροστά στις άλογες απαιτήσεις των εξαγριωμένων δεκάχρονων, τα οποία βιάζονται να μεγαλώσουν και υιοθετούν «μεγαλίστικες» συνήθειες, όπως τα περίφημα «sleepovers», την απόκτηση smartphone και τη χρήση των social media. Τέτοιες συμπεριφορές είναι συχνότερες στα κορίτσια, καθώς βιολογικά ωριμάζουν νωρίτερα από τα συνομήλικά τους αγόρια.

Μερικοί τρόποι διατήρησης ενός δικτύου ασφαλείας για το παιδί είναι να:

• Περνάτε χρόνο μαζί.

• Χτίσετε την αυτοεκτίμησή του.

• Εμπλέκεστε με το σχολείο του.

• Γνωρίζετε τους φίλους του.

• Μένετε κοντά του αλλά και σε ασφαλή απόσταση

Πως μπορείτε να διαχειριστείτε τη συμπεριφορά του παιδιού προεφηβικής ηλικίας

Όταν το παιδί έρχεται στο σπίτι με πολύ καλή διάθεση, δεν σας μιλάει και είναι αγενής, μπορεί να βοηθήσει το να:

• Θυμάστε ότι συμβαίνουν τεράστιες ορμονικές αλλαγές που θα επηρεάζουν τη διάθεσή του.

• Θυμάστε ότι κάποιες φορές τα συναισθήματα των παιδιών τα κατακλύζουν. Όπως είχαν ξεσπάσματα στα πρώτα χρόνια, έτσι μπορεί να έχουν εκρήξεις θυμού σ' αυτή την περίοδο.

• Του πείτε ότι καταλαβαίνετε πως κάτι το έχει αναστατώσει και όταν θέλει να σας μιλήσει, θα το ακούσετε και θα προσπαθήσετε να βοηθήσετε.

• Του εξηγήσετε – όταν είναι έτοιμο να μιλήσει – ότι είναι πολύ σημαντικό να σεβόμαστε ο ένας τον άλλο, ακόμη κι όταν είμαστε αναστατωμένοι.

   Εσείς μπορεί να βλέπετε μπροστά σας ένα μικρό παιδί, αλλά στο κατώφλι της εφηβείας τα παιχνίδια χημείας είναι «ανελέητα»: το αγόρι παλεύει να γίνει άνδρας και το κορίτσι μπαίνει στη διαδικασία να γίνει γυναίκα. Τα σκαμπανεβάσματα των ορμονών οδηγούν και σε συναισθηματική αστάθεια: το παιδί σας από τη χαρά πέφτει στη θλίψη και από την ηρεμία σκαρφαλώνει στον ανεξέλεγκτο θυμό.

   Βιώνοντας τις πρώτες ορατές σωματικές αλλαγές, το παιδί ανακαλύπτει δειλά-δειλά τη σεξουαλική του ταυτότητα, γεγονός που του προκαλεί ανησυχία. Συζητήστε μαζί του για τις σχέσεις των δύο φύλων, για την απόλαυση αλλά και τους κινδύνους της σεξουαλικής επαφής, για τις σεξουαλικές προτιμήσεις, την ομοφυλοφιλία, την αντισύλληψη,  χωρίς να κάνετε κήρυγμα ή «διάλεξη», αναζητώντας αφορμές από το περιβάλλον, την τηλεόραση ή τις ταινίες. Αλλά μην προτρέχετε. Αν, για παράδειγμα, όλα δείχνουν ότι το παιδί σας δεν το απασχολούν ακόμη θέματα που σχετίζονται με το σεξ, μην υπερθεματίζετε πάνω σε αυτό το θέμα. Ισχύει και σε αυτή την περίπτωση ο χρυσός κανόνας ανατροφής των παιδιών μας: Περιμένουμε την ερώτηση για να απαντήσουμε. Το παιδί της προεφηβείας δεν θα μας ρωτήσει ευθέως για ένα θέμα που αφορά τη σεξουαλικότητά του, αλλά θα φροντίσει να προκύψει από τη συζήτηση. Κι εμείς θα πρέπει να έχουμε τις κεραίες μας τεντωμένες και να αξιοποιήσουμε την ευκαιρία να του μιλήσουμε για όλα όσα οι παλιότερες γενιές θεωρούσαν ταμπού και απαγορευμένα θέματα.